Inteligjenca Artificiale (IA) është forcë transformuese në botën akademike, duke ndikuar në mësimdhënie dhe mësimnxënie, hulumtime, notim dhe administrim. Sektorit të arsimit i ofron mundësi të paprecedenta për ta përmirësuar cilësinë dhe efiçiencën arsimore. Njëkohësisht, ngre shqetësime të konsiderueshme për integritetin juridik, etik dhe akademik.
Bashkimi Evropian (BE) po ndjek një qasje gjithëpërfshirëse për rregullimin e IA-së, duke njohur si potencialin ashtu edhe sfidat e saj, derisa synon të sigurojë që zhvillimi i saj të jetë i besueshëm, transparent dhe respektues ndaj të drejtave themelore.

Akti për IA-në është gurthemeli i qasjes së BE-së ndaj qeverisjes së IA-së dhe korniza e parë ligjore gjithëpërfshirëse në botë për inteligjencën artificiale. Akti për IA-në ndjek një qasje “të bazuar në rrezik”, ku sistemet e IA-së klasifikohen sipas nivelit të rrezikut që paraqesin për individët dhe shoqërinë. Sa më i lartë të jetë niveli i rrezikut, aq më të rrepta janë obligimet ligjore që u vendosen zhvilluesve dhe përdoruesve. Sistemet e ndryshme u nënshtrohen rregullave të ndryshme, ku aplikacionet me rrezik minimal (filtrat e “spam”-it, sistemet e rekomandimeve) kanë më pak rregulla, derisa sistemet me rrezik të kufizuar (“chatbot”-et) dhe sistemet me rrezik të lartë (p.sh. në arsim, shëndetësi, punësim, etj.) kërkojnë rregulla për transparencën, kontrollin njerëzor, dokumentimin, vlerësimin e rrezikut dhe cilësinë e të dhënave. Veç tyre, janë edhe rastet me rrezik të papranueshëm (IA-ja manipulative), kur praktikat e IA-së konsiderohen të papajtueshme me vlerat evropiane dhe minojnë të drejtat themelore.

Arsimi është një nga sektorët më të rëndësishëm të përmendur në Aktin për IA-në, pasi që vendimet e marra në institucionet arsimore kanë ndikim afatgjatë në karrierat akademike dhe profesionale të studentëve. Shumë aplikacione të IA-së, të përdorura në arsim, bien në kategorinë e rrezikut të lartë, dhe universitetet duhet të sigurojnë që mbikëqyrja njerëzore të mbetet në qendër të vendimeve, në mënyrë që sistemet e IA-së të jenë fer dhe të sakta, dhe të mos shpien në diskriminim apo anshmëri të padrejtë të paqëllimshme.

Kyçe mbetet edhe Rregullorja e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave (“GDPR”). Institucionet arsimore përpunojnë rregullisht vëllime të mëdha të të dhënave personale, përfshirë shënimet e studentëve, informatat e provimeve, të dhënat e performancës akademike dhe dokumentacionin administrativ. Kur këto të dhëna përpunohen nga sistemet e IA-së, institucionet duhet të sigurojnë pajtueshmërinë me parimet e “GDPR”-së: ligjshmërinë, drejtësinë, transparencën, kufizimin e qëllimit, minimizimin e të dhënave, saktësinë, sigurinë dhe llogaridhënien. Universitetet duhet të parandalojnë publikimin e informatave konfidenciale ose personale në sistemet e IA-së të qasshme për publikun, pasi që mund të dëmtojnë të drejtat e studentëve për privatësi.

Kosova, ashtu si vendet e tjera të rajonit, është ende në fazat e hershme të formësimit të qasjes së vet ndaj inteligjencës artificiale. Raporti i Komisionit Evropian për Kosovën 2025 i bën thirrje Kosovës të përafrohet plotësisht me Aktin për IA-në dhe të krijojë strukturat e nevojshme të zbatimit. Agjenda Digjitale e Kosovës 2030 ofron një bazë fillestare për këtë proces, duke përfshirë plane për zhvillimin e një strategjie kombëtare për IA-së dhe krijimin e një kornize ligjore dhe rregullatore për IA-në, përfshirë edhe në arsim.

IA-ja gjenerative ka revolucionarizuar debatet për ndershmërinë akademike, përtej kornizës ligjore. IA-ja mund ta mbështesë mësimnxënien duke shpjeguar koncepte komplekse, duke gjeneruar pyetje praktike, duke përmirësuar shkrimin, duke përmbledhur literaturën akademike, si dhe duke ndihmuar në kodim dhe duke lehtësuar analizën e të dhënave. Megjithatë, punimet dhe studimet, plotësisht ose pjesërisht të gjeneruara nga IA-ja, që dorëzohen për botim në revista, ngrenë shqetësime serioze për origjinalitetin dhe integritetin akademik. Prandaj, universitetet dhe revistat duhet të vendosin politika të qarta, të ofrojnë trajnime, të forcojnë mbrojtjen e të dhënave dhe të sigurojnë mbikëqyrje njerëzore. Rritja e edukimit për IA-në është po aq jetësore, duke përfshirë të kuptuarit e kapaciteteve dhe kufizimeve të IA-së, implikimeve etike dhe juridike, përgjegjësive dhe risqeve të keqpërdorimit. Institucionet e arsimit të lartë në mbarë Evropën po hartojnë politika që inkurajojnë përdorimin e përgjegjshëm të IA-së, e jo ndalimet e përgjithshme të saj. Në vitin 2026, Universiteti i Prishtinës zhvilloi një udhëzues për studentë bazuar në qasjen e promovuar nga UNESCO, duke i vendosur “njerëzit në qendër”. Në këtë aspekt, transparenca është një nga parimet kyçe. Studentët, kur e kërkon politika, duhet ta shpalosin nëse kanë përdorur mjete të IA-së dhe edukatorët duhet të jenë të qartë për përdorimin e pranueshëm të mjeteve të IA-së në një kurs ose vlerësim. Përkundër llojeve të teknologjisë, politika të tilla duhet të bazohen në parimet e përhershme udhëzuese për ndershmërinë, përgjegjësinë, drejtësinë dhe llogaridhënien, që formojnë bazën e integritetit akademik.

Derisa IA-ja mund ta bëjë mësimnxënien më të qasshme dhe efiçiente, mbështetja e tepruar në të mund t’i dobësojë të menduarit kritik, shkathtësitë analitike dhe mësimnxënien e pavarur. Për këtë arsye, IA-ja duhet të përdoret si mjet që e mbështet mësimnxënien dhe jo si zëvendësim për punën e vetë studentëve. Sfida e vërtetë nuk është nëse studentët do ta përdorin IA-në, por nëse do të mësojnë ta përdorin në mënyrë etike, kritike dhe të përgjegjshme. Kjo është mënyra më efektive për ta ruajtur integritetin akademik duke i shfrytëzuar plotësisht mundësitë arsimore që mund të ofrojë IA-ja.

Dr. Dren Gërguri, Profesor Asistent, Departamenti i Gazetarisë, Universiteti i Prishtinës
Fatjona Rudi, Studente, Departamenti i Gazetarisë, Universiteti i Prishtinës